W Warszawie liczba dzieci objętych opieką zastępczą jest największa w kraju. Funkcjonuje tu 14 całodobowych placówek opiekuńczo-wychowawczych, w których jest ok. 1000 miejsc - 11 domów dziecka, w których jest 775 miejsc, 3 placówki interwencyjne - w których jest 225 miejsc. Poza tym działają 4 niepubliczne domy dziecka i jeden rodzinny dom dziecka dla 6 dzieci.

W 2006 roku samorządy lokalne staną przed koniecznością przekształcenia istniejącego systemu opieki zastępczej dla dzieci, całkowicie lub częściowo pozbawionych opieki rodzicielskiej, w podległych im placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 lutego 2005 r. (Dz.U.37 par. 331) w sprawie placówek opiekuńczo-wychowawczych nakłada na powiaty obowiązek osiągnięcia standardu 30 miejsc w placówce.

Biorąc pod uwagę przeprowadzone badania (m.in. Komisji Helsińskiej, z 2000 roku) oraz doświadczenia innych miast w Polsce i państw europejskich w opiece zastępczej nad dziećmi, Biuro Polityki Społecznej Urzędu m.st. Warszawy położyło nacisk na przebudowę istniejących form opieki nad dziećmi i stworzenie sprawnie działającego systemu instytucji rodzinnej opieki zastępczej.

Powstaną rodzinne domy dziecka, rodziny zastępcze i zawodowe niespokrewnione z dzieckiem rodziny zastępcze o charakterze pogotowia rodzinnego, specjalistyczne, wielodzietne.

Organizatorem kampanii społecznej o charakterze edukacyjno-informacyjnym "Daj im przyszłość - Warszawskie Rodzinne Domy Dziecka" jest Biuro Polityki Społecznej Urzędu m.st. Warszawy. Kampania zakończy się w październiku 2005 roku. Głównym celem kampanii jest włączenie społeczeństwa w rozwiązywanie problemu sieroctwa dzieci i młodzieży oraz poszukiwanie bezpiecznego domu dla wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych.

Dla zainteresowanych tworzeniem rodzinnych środowisk zastępczych na terenie m.st. Warszawy działa bezpłatny numer informacyjny 0-800-88-99-88 zaś na stronie www.dajimprzyszlosc.pl można znaleźć niezbędną wiedzę merytoryczną dotyczącą tworzenia rodzinnej opieki zastępczej oraz poznać w szczegółach politykę m.st. Warszawy w tym zakresie.

Podczas tegorocznych Targów Pracy Białołęka 2005, Wiosennych Targów Pracy i II Ogólnopolskich Targów Pracy Psychologów Biuro Polityki Społecznej proponowało zainteresowanym pracę w formie opiekunów zastępczych.

Efektem akcji jest to, że od momentu jej rozpoczęcia do ośrodków adopcyjno-opiekuńczych zgłosiło się ponad 40 rodzin. Łącznie we wszystkich ośrodkach przeszkolono dwadzieścia trzy rodziny, spośród których dziesięć będzie rodzinami zastępczymi, pięć zdecydowało się na pełnienie funkcji pogotowia rodzinnego, sześć zacznie prowadzić rodzinne domy dziecka. Dwie rodziny nie podjęły jeszcze decyzji co do formy opieki.

Szkolenia mają pomagać przyszłym opiekunom w rozwiązywaniu wszelkich problemów związanych z wychowywaniem dzieci. W dwóch ośrodkach tj. w Publicznym Ośrodku Adopcyjno - Opiekuńczym i Ośrodku Adopcyjno - Opiekuńczym Towarzystwa Przyjaciół Dzieci realizowany jest program PRIDE w trzecim tj. Katolickim Ośrodku Adopcyjno - Opiekuńczym realizowany jest autorski program "Służyć Najmniejszym".

Rozpoczęcie kolejnego szkolenia tego typu planowane jest na przełom września i października br. Dzięki licznym spotkaniom w grupach podczas szkolenia, jak również rozmowom indywidualnym z trenerami (psychologiem, pedagogiem, pracownikiem socjalnym) możliwa jest obiektywna ocena predyspozycji kandydatów. Dla prowadzących jest to również doskonała okazja do zdiagnozowania danej rodziny i wydania opinii na jej temat.

Rodzinna opieka zastępcza jest jedną z zasadniczych form opieki nad dziećmi, które nie mają właściwej opieki rodziców i jest usługą na rzecz dzieci i ich rodziców biologicznych. W rodzinach zastępczych umieszcza się dzieci, całkowicie lub częściowo pozbawione opieki rodzicielskiej. Rodzina zastępcza daje dzieciom i rodzicom szansę, aby zaleczyć rany, odrodzić się i rozwinąć. Jest celem wzmocnienia rodzin naturalnych tak, aby dzieci mogły do nich wrócić, aby po zrozumieniu przyczyn kryzysu w swojej rodzinie umiały tworzyć trwałe związki na całe życie.

Utworzenie rodziny zastępczej nie ma na celu wytworzenie więzi emocjonalnych pomiędzy opiekunami a dzieckiem. Dziecko przyjęte do rodziny nie staje się dzieckiem tej rodziny, nie powstają też obowiązki i uprawnienia alimentacyjne czy dotyczące dziedziczenia. Stan prawny dziecka nie ulega zmianie, dziecko zazwyczaj nie przyjmuje nazwiska opiekunów, a rodzina zastępcza nie ma pełni władzy rodzicielskiej nad dziećmi.

Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej następuje na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego. W przypadkach pilnych, lecz za zgodą rodziców umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej może nastąpić także na podstawie umowy powierzenia zawartej pomiędzy rodziną zastępczą a starostą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania tej rodziny. O fakcie tym starosta winien jednak niezwłocznie powiadomić właściwy sąd.

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej ustaje z dniem uzyskania przez dziecko pełnoletności, bądź ukończenia szkoły, którą dziecko rozpoczęło przed 18 rokiem życia chyba, że wcześniej powróci do rodziny biologicznej lub zostanie ono umieszczone w rodzinie adopcyjnej

Skierowanie do placówki rodzinnej wydaje powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przy pomocy powiatowego centrum pomocy rodzinie w porozumieniu z dyrektorem tej placówki, na podstawie: orzeczenia sądu, wniosku rodziców, opiekunów prawnych lub małoletniego. W placówce rodzinnej przebywać może od 4 do 8 dzieci. Jednakże w szczególnie uzasadnionych przypadkach liczba dzieci może ulec zmniejszeniu lub zwiększeniu.

Przy kierowaniu dzieci do placówki rodzinnej powinno się uwzględniać odpowiednią różnicę wieku między dzieckiem a dyrektorem placówki, tak, aby usamodzielnienie dzieci umieszczonych w tej placówce nastąpiło przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez dyrektora placówki.

Wychowankowie mogą pozostać w rodzinnym domu dziecka do czasu uzyskania pełnoletności lub po jej uzyskaniu - do czasu ukończenia szkoły rozpoczętej przed 18 rokiem życia. Zawodowe niespokrewnione z dzieckiem rodziny zastępcze o charakterze pogotowia rodzinnego są formą pomocy o charakterze interwencyjnym i stanowią alternatywę dla instytucji pogotowia opiekuńczego. W rodzinie zastępczej o tym charakterze może jednocześnie przebywać nie więcej niż 3 dzieci. W Warszawie są dwa pogotowia opiekuńcze oraz jeden ośrodek interwencyjno-diagnostyczny świadczące pomoc dziecku i rodzinie w sytuacjach nagłych. Nie ulega wątpliwości, że pogotowia rodzinne to lepsza forma pomocy niż pogotowie opiekuńcze, ale ich tworzenie musi wpisywać się w reformę miejskiego systemu opieki nad dzieckiem i rodziną.

Zgodnie z treścią przepisów ustawy o pomocy społecznej, do zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem rodziny zastępczej o charakterze pogotowia rodzinnego, kieruje się dziecko do czasu unormowania jego sytuacji życiowej. Pobyt ten ma charakter okresowy i nie może przekroczyć roku.

Rodzina zastępcza pełniąca zadania pogotowia rodzinnego nie może odmówić przyjęcia dziecka doprowadzonego przez policję, jeżeli nie ukończyło ono 10 roku życia. W sytuacji zagrożenia zdrowa lub życia dziecka, porzucenia, lub, gdy ustalenie tożsamości rodziców lub ich miejsca pobytu nie jest możliwe, przyjęcie dziecka odbywa się bez zgody rodziców. Procedura przewiduje w tej sytuacji obowiązek powiadomienia sądu opiekuńczego oraz powiatowego centrum pomocy rodzinie w ciągu 24 godzin od chwili zdarzenia. Jest to niezbędne dla podjęcia działań mających na celu wyjaśnienie sytuacji dziecka.

W ramach przebudowy systemu opieki zastępczej opracowany został harmonogram przekształceń istniejących placówek mający na względzie zmniejszenie wielkości placówek, stworzenie dzieciom lepszych, bardziej zbliżonych do rodzinnych warunków życia, oraz zmiany finansowania utrzymania dzieci od 1 stycznia 2005 r., wynikające z ustawy o pomocy społecznej.

Prowadzenie rodzin zastępczych i udzielanie im pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci pozostających pod opieką tych rodzin jest zadaniem własnym powiatu z zakresu pomocy społecznej.

Każda rodzina otrzymuje pomoc w innej wysokości, podstawą naliczania jej wymiaru jest obecnie kwota 1.621.00 zł. Wysokość pomocy nie jest uzależniona od dochodu całej rodziny, pozostającej we wspólnym gospodarstwie.

Wysokość pomocy uzależniona jest od wieku i stanu zdrowia dziecka, a także wysokości jego dochodu (renty rodzinnej, alimentów, zasiłków socjalnych), którego połowa jest odliczana od pomocy, obliczonej na podstawie przepisów.

Wyższą pomoc otrzymują dzieci młodsze, chore i pozbawione dochodu. Tak więc rodziny zastępcze średnio otrzymują pomoc w wysokości 580,00 zł, z tym - że rozpiętość wymiaru pomocy, w konkretnych przypadkach jest duża i wynosi od 324,20 zł do 1.296,80 zł.

Placówki rodzinne są jednostkami budżetowymi prowadzonymi przez powiat. Prowadzenie i finansowanie placówek rodzinnych jest zadaniem własnym powiatu z zakresu pomocy społecznej, jednakże może on zlecać to zadanie, w drodze umowy, organizacjom społecznym, Kościołowi Katolickiemu i innym kościołom, związkom wyznaniowym, fundacjom, stowarzyszeniom, pracodawcom oraz osobom fizycznym i prawnym oraz wspierać je w tym finansowo. Zasady gospodarki finansowej tych placówek określają odrębne przepisy (ustawa o finansach publicznych). Obsługę finansowo-księgową publicznych placówek rodzinnych prowadzi starosta.

Placówki rodzinne otrzymują środki na bieżące funkcjonowanie, w tym zryczałtowane kwoty na utrzymanie dzieci. W odniesieniu do średniego kosztu utrzymania placówek rodzinnych prowadzonych przez m. st. Warszawa, które w chwili obecnej są w fazie budowy, trudno jest określić średni koszt utrzymania, ponieważ będzie on zależny np. m.in. od wysokości kwoty utrzymania lokalu mieszkalnego i innych wydatków określonych w Rozporządzeniu Ministra Polityki Społecznej w tej sprawie z dnia 5 listopada 2004 roku (Dz.U. NR 245). Rozporządzenie to określa stawki na funkcjonowanie rodzinnych domów dziecka, w tym zryczałtowaną kwotę na utrzymanie dziecka oraz środki na bieżące funkcjonowanie placówki rodzinnej.

Rodzina pełniąca zadania pogotowia rodzinnego otrzymuje comiesięczną pomoc pieniężną przysługującą każdemu dziecku pozostającemu pod jej opieką (40%, 60% lub 80% podstawy, która obecnie wynosi 1.621 zł, pomniejszone o połowę dochodu dziecka). W okresie pozostawania w pogotowiu rodzina otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 80% podstawy tj. 1.296,80 zł, a z chwilą przyjęcia pierwszego dziecka wynagrodzenie rośnie do 120% podstawy tj. 1.945,20. Wynagrodzenie to zwiększa się o 20% podstawy, jeżeli w rodzinie przebywa, w okresie dłuższym niż 10 dni w miesiącu więcej niż troje dzieci.

M.st. Warszawa chcąc stworzyć sprawnie funkcjonujący system rodzinnej opieki zastępczej (prócz m.in.: przebudowy istniejącego systemu, pozyskiwania kandydatów na opiekunów itp.) przeznaczyło środki finansowe oraz tereny pod budowę rodzinnych domów dziecka.

W planach miasta jest wybudowanie do 2006 roku około 15 takich domów oraz oddanie około 30 lokali dla celów rodzinnych domów dziecka. W sumie około 300 dzieci z terenu Warszawy do 2006 roku znajdzie miejsce w placówkach rodzinnych. Pełnienie funkcji rodziny zastępczej wymaga uzyskania pozytywnej opinii ośrodka pomocy społecznej, wydanej na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz odbycia specjalistycznego szkolenia zakończonego uzyskaniem zaświadczenia o uzyskaniu kompetencji.

Szkolenie obejmuje elementy prawa rodzinnego w zakresie praw dziecka, wybrane elementy pedagogiki, psychologii rozwojowej i wychowawczej, wiedzę i umiejętności rozpoznania i oceny sytuacji rodzinnej dziecka, podstawową wiedzę o uzależnieniach oraz informacje o zadaniach i kompetencjach centrum pomocy rodzinie.Szkolenie ma doprowadzić do wypracowania u kandydatów na opiekunów zastępczych takiego stanu świadomości, który pozwala na podjęcie jednej z trudniejszych decyzji w ich życiu. Umiejętności rodziny zastępczej zdobywane podczas szkolenia są niezbędne do sprostania zadaniom tej służby i rzeczywistego włączenia się przez społeczności lokalne do rozwiązywania problemu dzieci i ich rodzin, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej.